Kleptomani, bireyin maddi ya da işlevsel bir ihtiyacı olmamasına rağmen bir şeyleri çalma dürtüsüne karşı koyamamasıyla karakterize edilen bir ruhsal bozukluktur. Bu bozukluk, bireyin istem dışı bir şekilde, yoğun bir içsel gerginlikle başlayan ve çalma eylemiyle geçici olarak yatışan bir dürtü sarmalına girmesiyle kendini gösterir (Öztürk, 2018). Dışarıdan bakıldığında basit bir hırsızlık gibi görünse de çalmaktan öte bir noktada, kleptomani aslında karmaşık bir psikolojik yapı ile iç içe geçmiş patolojik bir dürtüsel davranış biçimidir.

 

Sessizce Gelen Kasırga: Dürtüsel Gerilim

Bu bozukluğun merkezinde bastırılması zor, zaman zaman da bilinç dışı gelişen bir dürtü yer alır. Kleptoman bireyler, çalma davranışı öncesinde artan bir gerginlik, içsel baskı ve hatta fiziksel huzursuzluk hissederler. Bu içsel kasırga, bireyi eyleme doğru çeker. Eylem sonrası yaşanan geçici rahatlama hissi ise, bu döngünün yeniden oluşmasına zemin hazırlar (Yıldız & Gürkan, 2021). Böylece birey, kontrol edilemeyen bir dürtü döngüsü içinde sıkışır.

 

Tanıdan Tedaviye: Klinik Yolculuk

DSM-5’te kleptomani, “Dürtü Denetim Bozuklukları” başlığı altında tanımlanır. Tanı koyulabilmesi için, bireyin çalma davranışlarının tekrarlayıcı olması, herhangi bir maddi kazanç ya da intikam gibi amaç taşımaması ve bu eylemin belirgin bir içsel dürtü sonucunda ortaya çıkması gerekir (APA, 2013). Tanı konduktan sonra, bireyin yaşadığı dürtü ve bu dürtüye karşı verdiği tepkiler terapi sürecinin merkezine alınır.

 

Dürtünün Nörobiyolojisi: Beynin Karar Mekanizması Bozulduğunda

Kleptomanide dopamin ve serotonin düzeylerinin bozulması, dürtü kontrolü üzerinde belirgin etkiler yaratır. Özellikle orbitofrontal korteksin işlevsel bozukluğu, bireyin karar verme süreçlerini ve kendini kontrol etme becerilerini zayıflatır (Demirci & Göka, 2009). Böylece birey, gelen dürtüye karşı koyamaz ve davranış otomatik hale gelir. Bu nörobiyolojik temeller, kleptomaninin yalnızca psikolojik değil, aynı zamanda biyolojik bir yönü olduğunu da ortaya koyar.

 

Kleptomanide Görünenin Ardında Yatan Psikolojik Dünyalar

Kleptomani çoğu zaman depresyon, anksiyete bozuklukları veya kişilik bozukluklarıyla birlikte görülebilir. Bu durumlarda birey, yoğun duygusal boşluk ya da içsel çatışmalardan kurtulmak için çalma dürtüsüne sarılabilir. Böylelikle çalma davranışı, bireyin kendini ifade etme ya da anlık olarak kontrol duygusu elde etme aracı haline gelir (Uysal & Durak Batıgün, 2019). Dürtü, bu bağlamda bir semptom değil, bireyin duygusal düzenleme stratejisi haline gelir.

 

Terapiyle Gelen Kontrol: Dürtüyü Tanımak ve Yönetmek

Kleptomanide en yaygın tedavi yöntemlerinden biri Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)’dir. Bu terapi sürecinde bireyin çalma davranışını tetikleyen dürtüleri fark etmesi, onları sorgulaması ve alternatif davranışlar geliştirmesi amaçlanır. BDT’ye ek olarak alışkanlık değiştirme eğitimi (habit reversal training) ve bazı SSRI grubu ilaçlar da tedavi sürecinde kullanılabilir (Karakaş & Aktürk, 2020). Bu müdahaleler sayesinde birey, dürtüsel davranışı daha kontrollü bir şekilde yönetebilir.

 

Toplumsal Etiketler ve Sessizleşen Dürtüler

Toplumda kleptoman bireyler genellikle “hırsız” etiketiyle yaftalanır. Oysa bu bireyler, içsel dürtüleriyle baş edemeyen, çoğu zaman bu davranıştan pişmanlık duyan kişilerdir. Etiketlenmek, bireyin sosyal yaşamdan uzaklaşmasına, suçluluk hislerinin artmasına ve tedaviye direnç geliştirmesine yol açabilir (Kılıç & Özcan, 2021). Bu nedenle toplumsal bilinçlenme, yalnızca birey değil, dürtü kontrolü bozukluklarıyla başa çıkan herkes için önemlidir.

 

Son Söz: Dürtülerin Gölgesinden Işığa

Kleptomani, bireyin yaşamını sessizce sınırlayan, dışarıdan anlaşılması zor bir dürtü bozukluğudur. Her çalma eylemi, dışarıdan görünen bir davranıştan ibaret değildir; çoğu zaman içeride bastırılmış duyguların, regüle edilemeyen düşüncelerin ve kişinin kendine yöneltemediği öfkenin bir dışavurumudur. Bu bozukluk, yalnızca “bir şeyi almak” değildir; bazen değersizlik hissini telafi etmeye, bazen yalnızlığı bastırmaya, bazen de içsel boşluğu anlık olarak doldurmaya çalışmaktır. Tüm bu sürecin merkezinde kontrol edilmesi güç bir dürtü yer alır.

Kleptomaninin gölgesinde kalan bireyler, toplumsal damgalama nedeniyle çoğu zaman yalnız kalır. Ancak bu yalnızlık, fark edilip anlaşıldığında bir dönüşüm sürecinin başlangıcına dönüşebilir. Tedavi süreci, bireyin kendi dürtüsünü tanıması, kabul etmesi ve yönetmeyi öğrenmesiyle birlikte başlar. Çünkü farkındalık, iyileşmenin ilk adımıdır.

 

Bu yazıyı hazırlarken, kleptomaninin ne denli katmanlı bir ruhsal süreç olduğunu fark ettim. Okuduğum her makale, incelediğim her vaka örneği, bana şunu gösterdi: İnsan davranışları çoğu zaman yüzeyde görüldüğü gibi değildir. İçsel çatışmalar, toplumsal baskılar ve geçmiş yaşantılar, bir dürtünün nasıl ortaya çıkacağını ve bireyin buna nasıl tepki vereceğini doğrudan etkiler.

Kleptomani gibi rahatsızlıkların tedavi edilebilir ve dönüştürülebilir olduğunu bilmek, bu konuda umut vericidir. Çünkü her birey, destek gördüğünde ve içsel kaynaklarını fark ettiğinde, yaşamının iplerini tekrar kendi ellerine alabilir. Dürtü, kontrolsüz bir fırtına gibi gelse de; terapi, farkındalık ve sosyal destekle bu fırtına dindirilebilir. Ve belki de en önemlisi şudur: Her davranış bir hikâye anlatır. Kleptomaninin anlattığı hikâyeyi anlamaya çalışmak da; sadece bir bozukluğu değil, insanın kırılganlığını, gücünü ve değişme potansiyelini anlamaya çalışmaktır.

 

● American Psychiatric Association. (2013). Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı (DSM-5). (E. Köroğlu, Çev. Ed.).

● Demirci, K., & Göka, E. (2009). Dürtü kontrol bozuklukları. Klinik Psikiyatri Dergisi, 12(2), 82–90.

● Karakaş, G., & Aktürk, Z. (2020). Dürtü kontrol bozukluklarının tedavisinde bütüncül yaklaşımlar. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi, 11(1), 55–63.

● Kılıç, E., & Özcan, C. (2021). Ruhsal hastalıklarda damgalama ve sosyal dışlanma. Toplum ve Sosyal Hizmet, 32(1), 45–60.

● Öztürk, M. (2018). Kleptomanide tanı, etiyoloji ve tedavi. Türk Psikiyatri Dergisi, 29(3), 210–219.

● Uysal, G., & Durak Batıgün, A. (2019). Kleptomanide psikolojik faktörlerin incelenmesi. Klinik Psikoloji Dergisi, 4(1), 25–34.

● Yıldız, M., & Gürkan, A. (2021). Dürtüsel davranışların psikolojik kökenleri. Davranış Bilimleri Dergisi, 11(2), 101–115.