YKS sonuçlarının açıklanmasıyla birlikte milyonlarca genç ve aile için heyecanlı ama bir o kadar da stresli bir süreç başladı: Tercih Dönemi.
Bu süreçte en sık duyduğumuz cümle genellikle şudur: "Puanım ziyan olmasın, sıralamama en uygun yeri yazayım." Peki, bir gencin hayatının geri kalanında haftada en az 40 saatini geçireceği, kimliğinin ayrılmaz bir parçası olacak mesleği yalnızca birkaç sayısal veriye indirgemek ne kadar doğru?
Meslek seçimi, sadece bir üniversite programına yerleşmek değil; bir yaşam tarzı, bir sosyal çevre ve bir geleceğe adım atmaktır. Bu nedenle tercih döneminde yapılacak en kritik çalışma, liste doldurmadan önce derinlemesine bir kişisel değerlendirme yapmaktır.
Neden Kişilik-Meslek Uyumu Bu Kadar Önemli?
Kariyer danışmanlığı literatüründe meslek; bireyin kendini gerçekleştirme, psikolojik iyi oluşunu sürdürme ve topluma katkı sağlama aracı olarak görülür.
Holland’ın Kişilik Tipleri Kuramı’na (RIASEC) göre; bireyler kendi kişilik özelliklerine (Gerçekçi, Araştırıcı, Sanatçı, Sosyal, Girişimci, Geleneksel) uygun mesleki ortamlarda çalıştıklarında çok daha mutlu, üretken ve başarılı olurlar. Örneğin; yüksek düzeyde sosyal etkileşim ve yardım etme motifi olan birinin, sadece puanı tuttuğu için masa başı ve soyut verilerle çalışılan bir bölüme yönelmesi, uzun vadede yabancılaşma ve tükenmişlik yaratır.
Super’ın Yaşam Boyu Kariyer Gelişim Kuramı’na göre ise; meslek seçimi aslında bireyin "benlik kavramının" (ben kimim, neleryapabilirim,değerlerim neler?) meslek dünyasına yansıtılmasıdır.
Kişisel Değerlendirme Adımı Neden Atlanmamalı?
Bir mesleğin adı çok cazip, kazancı yüksek veya toplumdaki statüsü çok parlak olabilir. Ancak bir meslek sizin İlgi, Yetenek ve Değerler (İYD) üçlüsüyle örtüşmüyorsa, o kariyer yolculuğu yorucu bir maratona dönüşür.
"Kariyer seçimi, gelecekteki ne olacağını tahmin etmek değil; bugün kim olduğunu keşfetmekle başlar."
Kişisel değerlendirme yapmak, öğrencinin şu üç soruya net yanıtlar bulmasını sağlar:
1.Yeteneklerim Neler? (Neyi en iyi, en akıcı ve zorlanmadan yapabiliyorum? Sayısal analiz mi, sözel ifade mi, mekanik kurgu mu, empati kurmak mı?)
2.İlgilerim Neler? (Hangi konularla ilgilenirken zamanın nasıl geçtiğini anlamıyorum? Beni ne heyecanlandırıyor?)
3.Mesleki Değerlerim Neler? (Bir işten beklentim ne? Bağımsızlık mı, yüksek kazanç mı, yaratıcılık mı, insanlara yardım etmek mi, yoksa güvenlik ve rutin mi?)
Bu üç unsuru netleştirmeden yapılan tercihler, üniversite 1. veya 2. sınıfta "Ben burada ne yapıyorum?" sorusuyla başlayan yabancılaşma süreçlerine yol açmaktadır.
Doğru Bir Tercih Listesi İçin Neler Yapılabilir?
Tercih listenizi oluştururken sadece kılavuzdaki tablolarda kaybolmak yerine şu stratejik adımları izleyebilirsiniz:
Kendinizi Fark Edin (Özdeğerlendirme): Liste hazırlamaya başlamadan önce bir kağıt alın ve güçlü yönlerinizi, sizi yoran ortamları ve gelecekte nasıl bir hayat yaşamak istediğinizi yazın.
Bölümlerin Müfredatını (Ders İçeriklerini) İnceleyin: Bir bölümün sadece adına aldanmayın. Üniversitelerin web sitelerine girerek o bölümün 4 yıl boyunca hangi dersleri verdiğine bakın. Bu dersleri okumak size heyecan veriyor mu?
Meslek Elemanlarıyla ve Öğrencilerle Konuşun: İlgilendiğiniz bölümü okuyan öğrencilerle veya o mesleği icra eden profesyonellerle iletişim kurun. Mesleğin görünen yüzü dışındaki arka planını, zorluklarını ve günlük rutinlerini öğrenin.
Geleceğin Yetkinliklerini Göz Önünde Bulundurun: Dünya hızla değişiyor. Seçtiğiniz mesleğin yalnızca bugünkü durumuna değil, teknoloji ve yapay zeka ile entegre olduğunda gelecekte nasıl bir evrim geçireceğine dikkat edin.
Profesyonel Bir Kariyer Danışmanlığı Desteği Alın: Kişisel değerlendirme, tek başına ayna karşısında yapıldığında bazen kör noktalara takılabilir. Bir uzmandan alınacak psikolojik danışma ve rehberlik desteği; standart testler, envanterler ve yapılandırılmış kariyer görüşmeleri ile bireyin kendini objektif bir şekilde tanımasını sağlar ve karar verme kaygısını yönetir.
Sonuç: Kendi Hikayenizin Başrolü Olun
Unutmayın; YKS tercih listesi, hayatınızın sonu veya geri dönüşü olmayan bir tünel değildir. Ancak doğru başlangıç, yolculuğun kalitesini belirler. Başkalarının hayallerini, popüler kültürün dayatmalarını veya sadece sıralama sayılarını değil; kendi potansiyelinizi ve kişiliğinizi referans alın.
Sen de tercih döneminde kendi ilgi ve yeteneklerini keşfederek en doğru adımı atmak istiyorsan, Kariyer Danışmanlığı ve Tercih Rehberliği süreçlerimiz hakkında bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsin.
Kaynakça
Holland, J. L. (1997). Making vocational choices: A theory of vocational personalities and work environments (3rd ed.). Psychological Assessment Resources.
Kuzgun, Y. (2014). Meslek rehberliği ve kariyer danışmanlığı kuramdan uygulamaya. Nobel Akademik Yayıncılık.
Savickas, M. L. (2005). The theory and practice of career construction. In S. D. Brown & R. W. Lent (Eds.), Career development and counseling: Putting theory and research to work (pp. 42–70). John Wiley & Sons.
Super, D. E. (1980). A life-span, life-space approach to career development. Journal of Vocational Behavior, 16(3), 282-298.
Yeşilyaprak, B. (Ed.). (2019). 21. yüzyılda eğitimde rehberlik hizmetleri. Pegem Akademi.