Ebeveyn Olarak İlk Tepkimiz Ne Olmalı?

Çocuğunuzun tırnaklarını yediğini veya parmağını emdiğini gördüğünüzde sürekli
uyarmak oldukça doğal bir refleks olabilir.
“Yapma.”
“Elini ağzından çıkar.”
“Yine başladın.”
“Artık büyüdün.”
“Bak, tırnakların ne hâle geldi.”
Ancak davranışa sürekli dikkat çekmek, çocuğun davranış konusunda utanmasına veya
ebeveynle arasında bir mücadele oluşmasına neden olabilir. Amerikan Pediatri
Akademisi de çocukluk alışkanlıklarında sert sözler, alay ve cezalandırmanın etkili bir yöntem olmadığını; daha olumlu ve destekleyici yaklaşımların tercih edilmesini
öneriyor.
Bu nedenle ilk adım her zaman “Nasıl durdururum?” olmak zorunda değildir.
Önce gözlemlemek daha yararlı olabilir.
Örneğin çocuğunuz özellikle uyku öncesinde parmağını emiyorsa, bunu uykuya geçiş
rutini içerisinde değerlendirebilirsiniz. Tırnak yeme davranışı özellikle sıkıldığı veya
beklediği zamanlarda ortaya çıkıyorsa, davranışın bu durumlarla ilişkisini
gözlemleyebilirsiniz.
Çocuğa sürekli “Neden yapıyorsun?” diye sormak yerine bazen yalnızca:
“Son zamanlarda bunu daha sık yaptığını fark ettim. Sence ne zaman daha çok
yapıyorsun?”
demek bile çocuğun kendi davranışını fark etmesine yardımcı olabilir.
Utandırmadan Sınır Koymak Mümkün
Davranış çocuğa fiziksel zarar veriyorsa elbette sınır koymak gerekir.
Ancak sınır koymak ile utandırmak aynı şey değildir.
Örneğin tırnaklarını kanatacak kadar yiyen bir çocuğa:
“Neden kendini durduramıyorsun?”
demek yerine:
“Tırnaklarını yerken parmaklarının acıdığını görüyorum. Ellerine zarar vermeden
bunu nasıl azaltabileceğimizi birlikte düşünebiliriz.”
demek farklı bir mesaj verir.
İlk cümle çocuğun kontrol edemediği bir davranış üzerinden yargılanmasına neden
olabilirken, ikincisi hem davranışın sonucuna dikkat çeker hem de çocuğu çözümün bir
parçası hâline getirir.
Benzer şekilde çocuğun korkusunu da küçümsememek önemlidir.
“Bunda korkacak ne var?”
“Sen artık büyüdün.”“Böyle şeylerden korkulur mu?”
yerine:
“Sana korkutucu gelmiş olabilir.”
“Şu anda yanında olduğumu bilmeni istiyorum.”
gibi ifadeler çocuğun yaşadığı deneyimi küçümsemeden yanında olduğunuzu
hissettirebilir.
Çocuğun Başka Baş Etme Yolları Gelişmesine Nasıl
Yardımcı Olabiliriz?
Çocuğun kendisini düzenleme becerileri yalnızca sorun yaşadığı anda değil, günlük
yaşamın içerisinde gelişir.
Serbest oyun, hikâyeler üzerinden duygular hakkında konuşmak, resim yapmak,
hareket etmek, müzik dinlemek, düzenli uyku ve yemek rutinleri oluşturmak ve çocuğa
yaşına uygun seçimler sunmak bu gelişimi destekleyen günlük deneyimler olabilir.
Örneğin:
“Önce dişlerini mi fırçalamak istersin, pijamanı mı giymek?”
gibi küçük seçimler çocuğun kendi davranışı üzerinde uygun ölçüde kontrol
hissetmesine yardımcı olabilir.
Bazen de çocuğa doğrudan bir “alternatif davranış” vermek yerine, davranışın ortaya
çıktığı koşulları değiştirmek daha anlamlı olabilir.
Çünkü amaç çocuğun elini zorla ağzından çekmek değil; zaman içerisinde kendisini
rahatlatabileceği ve ihtiyaçlarını ifade edebileceği daha farklı yollar geliştirmesine
yardımcı olmaktır.
Parmak Emme Konusunda Ayrı Bir Nokta: Diş ve Çene
Gelişimi
Parmak emme, özellikle küçük yaşlarda görülebilen doğal ve rahatlatıcı bir davranış
olabilir. Ancak alışkanlığın uzun süre devam etmesi ve yoğun olması durumunda konu
yalnızca psikolojik açıdan değerlendirilmemelidir.Uzamış ağız alışkanlıkları, dişlerin ve çene yapısının gelişimini etkileyebilir. Bu nedenle
parmak emme alışkanlığı uzun süre devam ediyor veya dişlerin gelişimiyle ilgili bir
değişiklik fark ediliyorsa çocuk diş hekimi tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
Amerikan Pediatrik Diş Hekimliği Akademisi de ağız alışkanlıklarının gelişen diş yapısı ve
kapanış açısından değerlendirilmesini öneriyor.
Burada amaç çocuğu korkutmak değil, davranışın fiziksel sonuçlarını da gözden
kaçırmamaktır.
Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?
Her tırnak yeme veya parmak emme davranışı psikolojik değerlendirme gerektirmez.
Ancak davranış;
• çocuğun kendisine fiziksel olarak zarar vermesine neden oluyorsa,
• kanama, yara veya enfeksiyon gibi fiziksel sonuçlar oluşturuyorsa,
• uyku, okul veya günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa,
• sosyal ilişkilerini etkiliyorsa,
• çok sık ve yoğun hâle geldiyse,
• çocuğun davranışı durdurmakta belirgin biçimde zorlandığı görülüyorsa,
• yoğun kaygı, korku, içe kapanma, öfke veya başka davranış değişiklikleriyle
birlikte ortaya çıktıysa
bir uzmandan değerlendirme almak uygun olabilir.
Burada da ilk amaç çocuğa bir tanı veya etiket koymak değildir.
Önemli olan davranışın ne işe yaradığını, çocuğun yaşamında nasıl bir yere sahip
olduğunu ve başka hangi ihtiyaçların eşlik ettiğini anlamaktır.
Parmak emme gibi uzun süre devam eden ağız alışkanlıklarında çocuk diş hekimi;
davranışın kaygı, stres veya başka duygusal güçlüklerle ilişkili olduğu düşünüldüğünde
ise çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında çalışan bir uzman değerlendirme sürecine dahil
olabilir.
Sonuç: Önce Davranışı Değil, Çocuğu Görmek
Çocukların bazı davranışları yetişkinler için gereksiz, anlamsız veya rahatsız edici
görünebilir.
Oysa çocukluk döneminde davranışlar her zaman tek bir anlama gelmez.Bir çocuk tırnaklarını alışkanlıkla yiyebilir. Bir başka çocuk bunu stresli olduğu
zamanlarda yapabilir. Bir çocuk parmağını uykuya geçerken emebilirken, başka bir
çocuk bunu çoktan bir alışkanlığa dönüştürmüş olabilir.
Bu nedenle tek bir davranıştan yola çıkarak çocuğun psikolojik durumu hakkında
kesin bir sonuca varmak doğru değildir.
Bazen yapılabilecek en iyi şey davranışı sürekli düzeltmeye çalışmak yerine bir süre
durup gözlemlemektir:
Ne zaman oluyor?
Ne kadar sürüyor?
Çocuğumun hayatını etkiliyor mu?
Başka neler değişti?
Çünkü ebeveynlikte her davranışın hemen ortadan kaldırılması gerekmeyebilir.
Bazen çocuğun ihtiyacı, davranışını bırakması için daha fazla uyarılmak değil;
davranışını anlamaya çalışan, onu utandırmadan sınır koyabilen ve gerektiğinde
destek sunabilen bir yetişkinin yanında olduğunu hissetmektir.
Ve belki de bu nedenle, çocuğun davranışına bakarken kendimize sorabileceğimiz en iyi
soru her zaman “Bunu nasıl durdurabilirim?” değildir.
Bazen daha iyi soru şudur:
“Çocuğumun bu davranışını biraz daha yakından gözlemlediğimde bana ne
söylüyor olabilir?”